• KREDA (ang. chalk; fr. craie; nm. Kreide; ros. mieł;) Węglan wapniowy, skała osadowa pochodzenia organicznego. Jest odporna na światło i powietrze i obojętna chemicznie. Słabo kryje. Stosuje się ją jako składnik gruntów, a także jako wypełniacz do farb klejowych, pasteli i gwaszu. Osobiście nie przepadam bo jest szarawa, a dodana do gwaszu powoduje wybielenie wszystkich kolorów zaraz po wyschnięciu, co bardzo utrudnia kontrolę nad procesem twórczym.

• WAPNO (ang. lime; fr. chaux; nm. Kalk; ros. izwiest;) Używa się wapna palonego albo gaszonego, które na skutek reakcji z powietrzem przekształcają się w węglan wapniowy. Wapno jest stosowane głównie do wykonywania malowideł ściennych, wchodząc w skład tynku i jako spoiwo w technikach wapiennych (fresk, techn. kazeinowo - wapienna). Biel świętojańska to wysuszone i zmielone wapno gaszone, stosowane we freskach jako biały pigment.

• BIEL CYNKOWA ( ang. zink oxide lub chinese white; fr. blanc de zinc; nm. Zincweiss; ros. cynkowyje bieliła) Tlenek cynku, chłodny intensywny pigment, w oleju schnie bardzo powoli (nawet kilka tygodni). Kryje średnio, nie sprawia problemów. Często stosuje się ją jako składnik gruntów, zwanych także zaprawami. Przynajmniej ja stosuję ją w tym celu bardzo często. Przydatna w technikach wodnych.

• BIEL OŁOWIOWA, zwana też BIELĄ KREMSKĄ (ang. flake white; fr. blanc d'argent; nm. Kremserweiss; ros. kremskije bieliła;) Zasadowy węglan ołowiowy. Silnie tująca, od dawnych czasów podstawowa biel w malarstwie olejnym. Doskonale kryje i jest intensywna, ale niestety reaguje z pigmentami zawierającymi siarkę (cynober, kadmy, ultramaryna), i ciemnieje pod wpływem siarkowodoru. Nigdy nie używałam.

• BIEL TYTANOWA (ang. titanium white; fr. blanc de titan; nm .Titanweiss; ros. titanowyje bieliła;) Moja ulubiona. Dwutlenek tytanu. Ciepłobiały pigment pozbawiony wszelkich wad. Doskonale kryje, odporny na światło i atmosferę, w oleju schnie przyzwoicie, nieaktywny chemicznie, nietrujący. Do wszystkich technik.

• BIEL BARYTOWA albo TRWAŁA (ang. barium white; fr. blanc de baryte; nm. Barytweiss; ros. barytowyje bieliła) - siarczan baru (baryt). Pigment otrzymywany przez zmielenie minerału - szpatu ciężkiego, albo sztucznie. Jest odporna na rozmaite przykre czynniki, nie reaguje z innymi pigmentami, ale słabo kryje. Stosowana jako wypełniacz w farbach wodnych i pastelach.

• BIEL PERMANENTNA (fr. blanc fixe;) Sztucznie wytwarzany siarczan baru, czystszy od naturalnego.

• BIAŁA GLINKA, KAOLIN (ang. white clay; fr. blanc de Chine; nm. Lehm. Pfeiferton; ros. biełaja farfonaja glina) Uwodniony krzemian glinu - naturalna glinka. Zastosowana jako materiał malarski chłonie wodę, co grozi pleśnieniem malowidła. Bywa używana jako wypełniacz w technice klejowej i gorszych gatunkach farb.

• LITOPON Mieszanina siarczku cynku i siarczanu baru. Wytwarzany od drugiej połowy XIX wieku. Dość dobrze kryje, jest odporny na światło ale niepewny pod względem chemicznym. Stosowany w tańszych gatunkach farb.

do góry...

• CZERŃ SŁONIOWA (ang. ivory black, bone black; fr. noir d'ivoire, noir d'os; nm. Elfenbeimschwarz, Kölnerchwarz; ros. słonowaja kost, zżonaja kost;) Zwana także czernią kostną. Dawniej otrzymywana ze spalonych kłów słoniowych, obecnie z lepszych gatunków kości, zwęglonych bez dostępu powietrza. Zawiera fosforany wapnia i 10 - 15% węgla. Czysta, głęboka czerń z ciepłym odcieńiem, trwała, kryjąca, odporna, schnie powoli, pochłania dużo oleju. Odpowiednia do wszystkich technik. W oleju nie stosować do podmalówk, bo może spowodować pękanie wierzchniej warstwy malowidła.

• CZERŃ Z WINOROŚLI (ang. vine black; fr. noir de vigne; nm. Rebensschwarz; ros. winogradnaja czornaja) Otrzymywany ze zwęglenia tkanki roślinnej - winorośli, korka, pestek, ewentualnie w procesie suchej destylacji drewna lipowego, lub bukowego. Zawiera ok 90% węgla. Ma odcień szaro - niebieskawy. Trwały chemicznie, kryje średnio, w oleju schnie powoli.

• SADZA (ang. lamp black; fr. noir de bougie; nm. Lampenschwarz; ros. saża) Czysty, bardzo drobny pył węglowy. Otrzymuje się go z kopcia spalanych bez dostępu powietrza olejów, nafty, smoły i podobnych substancji. Trwały chemicznie. Głównie stosowany do produkcji tuszu chińskiego i farb drukarskich. W oleju schnie niezwykle powoli.

• CZERŃ ŻELAZOWA, MARSOWA (ang. black iron oxide; fr. noire de fer; nm. Eisenoxideschwarz; ros. żelaznaja czornaja;) Sztucznie uzyskiwany czarny tlenek żelazowo - żelazawy. Przydatny do wszystkich technik, szczególnie wodnych. Bardzo trwły.

Sporadycznie jako czarne pigmenty stosuje się rozdrobnione minerały o barwie ciemnoszarej, takie jak czarny łupek albo grafit.

do góry...

• SIENA NATURALNA (ang. raw sienna; fr. terre de Sienne; nm. Siennaerde; ros. sienskaja ziemla;) Naturalna glinka zabarwiona tlenkiem żelaza. Ma żółto brunatną barwę, występuje w kilku odcieniach. Pigment trwały, odporny, półkryjący. Pochłania dużo oleju. Niektórzy producenci zastępują go sztucznie wytwarzanym tlenkiem żelaza o podobnym tonie.

• SIENA PALONA (ang. burnt sienna; fr.terre de sienne brulee; nm. gebrante Terra di Sienna; ros. sienskaja ziemla zżonaja) Prażona ziemia sienejska, naturalna lub sztuczna, ma piękną ceglasto-brązową intensywną barwę. Półkryjący, bardzo trwały pigment, stosowany we wszystkich technikach. W oleju schnie powoli.

• UMBRA NATURALNA (ang.raw umber; fr. terre d'ombre naturelle; nm. Umbrabraun; ros. umbra naturalnaja) Naturalna ziemia, pochodząca z Włoch albo Cypru. Pigment ten ma kolor jasnobrunatny, jest trwały, odporny na światło i powietrze, kryje dobrze. W technice olejnej pochłania dużo oleju, działając nań sykatywnie (to znaczy że przyspiesza schnięcie). Lepiej nie stosować go w dolnej warstwie malowidła, bo może spowodować spękania. Jeśli nie da się uniknąć zastosowania umbry do podmalówki, dobrze jest wymieszać ją z jakimś małochłonnym pigmentem nie biorąc jej więcej niż cztery dziesiąte. Niektóre gatunki mogą krwawić (przesączać się w oleju).

• UMBRA PALONA (ang. burnt umber; fr. terre d'umbre brulee; nm. gebrannte Umbra; ros. umbra zżonaja) Prażona umbra naturalna. Ma ciepły, ciemnobrunatny kolor. Cechy techniczne takie same jak w przypadku umbry naturalnej.

• PALONA ZIEMIA ZIELONA Wyżarzona ziemia naturalna. Pigment w przygaszonych, brunatnożółtych odcieniach. Użyteczny, bardzo trwały, półlaserunkowy.

• BRĄZ VAN DYCKA, BRĄZ KASELSKI (ang. Van-Dyke brown; fr. brun de van Dyck; nm. van Dyckbraun; ros. koriczniowaja Wan Dejka) Ziemia, składająca się głównie z węgla brunatnego, tlenków żelaza i bitumenu. Daje pigment o głębokim, ciemnobrązowym tonie, trwalszy w spoiwach żywicznych, niż w olejnych. Ma tendencje do rozpuszczania się w oleju, źle schnie, a położony w głębszych warstwach malowidła może powodować spękania. Wrażliwość na alkalia wyklucza jego stosowanie w technikach ściennych. Lepiej nadaje się do akwareli i pastelu. Ze względu na jego niestabilność obecnie produkuje się zastępcze farby o tej nazwie, z podobnych w tonie brunatnych tlenków żelaza (tzw. marsowych).

• BRUNATNY TLENEK ŻELAZA (ang. brown iron oxide; fr. oxyde de fer; nm. Eisenoxid;) Wyrabiany przemysłowo tlenek żelaza, otrzymywany drogą żarzenia marsów żółtych. Pigment w różnych odcieniach brązu, stosowany w zastępstwie pigmentów naturalnych - sieny lub umbry. Pigment trwały i wszechstronnie odporny. Dobry do wszystkich technik, można go stosować nawet na zewnętrznych ścianach budynków.

• ASFALT (ang. bitumen; fr. bitume de Judee; nm. Asphaltbraun; ros. gornaja smoła) Minerał kopalny, smoła ziemna. Ciemno brunatna substancja barwiąca, wytrzymała chemicznie, dość odporna na światło i wilgoć. Nie polecany do farby olejnej, ponieważ utrudnia proces schnięcia spoiwa, a zastosowany w dolnej warstwie malowidła przecieka w stronę powierzchni, zakłócając uklad barwny. Stosowany od XVII do XIX wieku stał się przyczyną wielu defektów obrazów. Mniej szkodliwy w cienkich laserunkach.

• MUMIA Zawiera smołę bitumiczną i ma takie same właściwości, jak asfalt.

• BISTR Smołowy barwnik, uzyskiwany przy prażeniu twardego drewna. Zmieszany z roztworem gumy arabskiej jest stosowany do lawowania rysunków. Niestety, płowieje w świetle słonecznym.

• SEPIA Półprzezroczysty, ciemnobrunatny płyn wydzielany przez różne głowonogi, zwłaszcza przez mątwy. Używany jako ciepłobrązowy barwnik do wyrobu atramentów, tuszów i akwarel. Przydatny do rysowania piórkiem i lawowania. Niezupełnie wytrzymały na światło.

do góry...

• CZERWONY UGIER PALONY (ang. red earth; fr. ocre rouge; nm. Gebrante Ocker; ros. zżonaja krasnaja ochra) Pigment uzyskany przez prażenie naturalnych ugrów (glinokrzemianów zawierających tlenki żelaza). Żywa, ceglasta czerwień, wszechstronnie odporna, dobrze kryjąca. Przydatna we wszystkich technikach.

• PUCOLA Naturalny tuf wulkaniczny, wydobywany od starożytności w miejscowości Puzzola w Italii. Wyrabia się z niego pigment o barwie chłodnej, zgaszonej czerwieni, który jest szczególnie przydatny we fresku i do barwienia tynkow. Doskonale wiąże się z zaprawą wapienną, nadając jej cechy wodoodporności. Bardzo trwały.

• CZERWONE TLENKI ŻELAZOWE NATURALNE, CZERWIENIE MARSOWE (ang. red iron oxide; mars red; fr. rouge oxide; rouge de Mars; nm. Marsrot; ros. marsowaja krasnaja;) Pigmenty czerwone, składające się głównie z tlenków żelaza, które otrzymuje się przez prażenie żółtych tlenków żelazowych. Występują w różnych odcieniach, od żółto-pomarańczowych do fioletowo-brązowych. Pigmenty te są wszechstronnie odporne, bardzo wydajne i trwałe. Doskonałe do wszystkich technik, sprzedawane pod wieloma nazwami.

• RÓŻ ANGIELSKI (ang. Englishred, light red; fr. rouge d'Angleterre; nm. Englsch rot; ros. Anglijskaja krasnaja;) Kiedyś nazywano tak pewien rodzaj ugru palonego, o odcieniu podobnym do różu indyjskiego, obecnie nazywa się tak wyprażany tlenek żelaza o ceglastym kolorze.

• RÓŻ WENECKI (ang. venetian red; fr. rouge de Venice; nm, Venetianisrot; ros. wieniecjańskaja krasnaja;) tlenek żelaza z dużym dodatkiem siarczanu wapniowego tworzy pigment w kilku odcieniach chłodnej czerwieni. Pigment trwały, ale niekiedy wędruje w połączeniu z olejem, dlatego lepiej zastąpić go czymś innym.

• RÓŻ INDYJSKI (ang. Indian red; fr. rouge de l'Inde; nm. Indischrot; ros. indijskaja krasnaja;) w przeszłości - naturalny tlenek żelaza barwiący glinokrzemiany pochodzenia indyjskiego. Ma intensywny czerwony kolor z fijołkowym odcieniem. Obecnie wyrabia się go sztucznie.

• CAPUT MORTUUM (łac. - martwa głowa) Fioletowo-brunatno-czerwony tlenek żelazowy, dawniej uzyskiwany z naturalnej ziemi.

• CZERWIENIE KADMOWE (ang. cadmium red; fr. cadmium rouge; nm. Kadmiumrot ros. krasnyj kadmij) Seleno siarczki kadmu, wyrabiane od 1910 roku. Występują w różnych odcieniach pięknej, intensywnej czerwieni od jasnych oranżowych do chłodnych ciemno purpurowych barw. Są trwałe, odporne na światło i kryjące. Niestety po zmieszaniu z pigmentami zawierającymi miedż lub ołów (błękit górski, zieleń górska, zieleń Veronese'a, biel ołowiowa, minia, żółcień neapolitańska) - czernieją. Różni producenci stosują odmienne technologie wytwarzania tych pigmentów, dlatego przed zastosowaniem ich w technice wapienej należy przeprowadzić test.

• CYNOBER (ang. vermilion; fr. vermillon; nm. Zinnober; ros. kinowar;) Siarczek rtęciowy. Znany od starożytności barwnik w kolorze sygnałowej czerwieni. Wytrzymały na wpływy atmosferyczne, ciemnieje z wiekiem pod wpływem światła słonecznego. Wchodzi w reakcje z bielą ołowiową i żółcieniami chromowymi.

• MINIA, RÓŻ SATURNA (ang. red lead; fr. rouge de Saturne; nm. Mennige; ros. surik swincowij) Mieszanka tlenku z nadtlenkiem ołowiu. Piękny pigment zbliżony do oranżu. Kryjący, dobrze schnie z olejem, czernieje pod wpływem światła i siarkowodoru. Powleka się nią żelazne przedmioty, gdyż doskonale chroni przed korozją. W starożytności zwana minium secundarium, gdy cynobrowi naturalnemu przysługiwała nazwa minium primum. Stosowana niegdyś w miniatorstwie.

• CZERWIEŃ CHROMOWA (ang. chrome red; fr. rouge de chrome; nm. Chromrot; ros. oranżewyj chrom) Zasadowy chromian ołowiu. Podobny w kolorze do jasnego cynobru, lepiej znosi światło od żółcieni chromowych, jest wrażliwy na siarkowodór w powietrzu i dlatego powinien być chroniony werniksem. Pigment trujący.

  KRAPLAK, KARMIN, SMOCZA KREW to grupa laserunkowych czerwieni uzyskiwanych niegdyś z barwników organicznych. Obecnie zastępowane są przez farby alizarynowe, które dobrze naśladuą ich odcień barwny a są trwalsze i łatwiejsze do uzyskania. Nie nadają się do fresku.

• KRAPLAK (ang. madder lake; fr. laque de garance; nm. Krapplack; ros. krapp-lak) Dawniej otrzymywany z korzenia marzanny farbiarskiej. Od roku 1868 wytwarzany syntetycznie i nazywany czerwienią alizarynową w różnych odcieniach - od różowego szkarłatu do podbitgo błękitem karmazynu. Farba przejrzysta i intensywna, pochłania dużo oleju, schnie powoli. Można mieszać swobodnie.

• KARMIN (ang. crimson lake; fr. carmin; nm. Karminlack; ros. koszinilowyj łak) Znany od wieków w Indiach wyciąg z mszycy koszenili, potem sprowadzany do Europy z Meksyku, gdzie wytwarzano go z mszyc żerujących na kaktusach. Piękny intensywny barwnik purpurowy, płowiejący w świetle. Laserunkowy. Obecnie zastępowany przez alizarynowe laki barwne i inne związki syntetyczne.

• SMOCZA KREW (ang. dragon's blood; fr. sang de dragon; nm. Drachenblutt; ros. drakonowaja krow) Wyciąg z żywicy palmy Calamus draco. Ma ciemną krwistą barwę, płowieje od światła, jest trujący i nie rozpuszcza się w terpentynie. Wycofany z użycia.

• CZEWIEŃ PERMANENTNA R (ang. azopigment permanent red; fr. rouge-azoique; nm. Heliogenrot R; holend. Talensrood). Pigment pochodzenia organicznego, otrzymywany syntetycznie ze związków azowych. Ma barwę świetlistęj czerwieni podobnej do cynobru. Półkryjący, odporny na światło, wytrzymały, odpowiedni do różnych technik.

• CZERWIEŃ CHINAKRYDONOWA (ang. quinacridone red; acridone red; fr. rouge qinacridone; nm. Permanentrot E5B) Syntetyczny, organiczny lak barwny o pięknym szkarłatnym kolorze. Odporny na światło, półlaserunkowy, użyteczny w różnych technikach malarstwa sztalugowego

do góry...

• ŻÓŁTE UGRY, OCHRY (ang. yellow ochre; fr. ocre jaune; nm. gelber Ocker; ros. żołtaja ochra) Ziemie naturalne, glinokrzemiany zabarwione wodorotlenkami żelaza. Stosowane od czasów prehistorycznych. Wśród różniących się składem i kolorem złoży najbardziej znane są francuskie, angielskie i bogate w odmiany - rosyjskie. Mają odcień brązowo żółty, występują w tonacji jasnej, średniej lub ciemnej. Niektóre odmiany są złociste lub oranżowe. Pigment trwały, kryjący, wszechstronnie odporny, odpowiedni do wszystkich technik. Pigment zwany ugrem złotym jest zazwyczaj mieszaniną ochry i żółcieni chromowej - dlatego nie jest tak samo trwały.

• ŻÓŁCIEŃ MARSOWA (ang. yellow iron oxide, mars yellow; fr. jaune de Mars; nm. Marsgelb; ros. żołtyj mars) Żółty wodorotlenek żelazowy osadzony na substracie. Pigmenty z tej grupy mają podobną paletę kolorów co żółte ugry, ale są intensywniejsze. Nazywane niekiedy sztucznymi ugrami, Trwałe i ogólnie wartościowe.

• ŻÓŁCIEŃ KADMOWA (ang. cadmium yellow; fr. jaune de cadmium; nm. Cadmiumgelb; ros żołtyj kadmij) Dawniej czysty siarczek kadmowy, obecnie produkowany z dodatkiem siarczanu baru dla większej stabilności. Ma żywą świetlistą barwę od jasnej cytrynowej do ciemnożółtej. Odporne na światło, kryjące. Nie można ich mieszać z pigmentami pochodzenia miedziowego takimi jak zieleń górska. Żółcienie kadmowe dobrze oczyszczone, nie zawierające wolnej siarki, mogą być mieszane z pigmentami zawierającymi ołów. Mieszanka żółtej kadmowej i bieli ołowiowej zwana jest żółtą brylantową.

• ORANŻ KADMOWY (ang. cadmium orange; fr. jaune de cadmium orange; nm. Cadmium orange) Seleno siarczek kadmu. Pigment o jasnej pomarańczowej barwie, bardzo odporny na światło, kryjący, dobrze znosi wpływy atmosferyczne. Nie powinien być mieszany z pigmentami miedziowymi. Zalecany do technik ze spoiwem organicznym. W przypadku stosowania w technice wapiennej należy sprawdzić reakcję pigmentu na alkalia.

• ŻÓŁCIEŃ CHROMOWA (ang. chrome yellow; fr. jaune de chrome; nm. Chromegelb, Königsgelb; ros. chromoswincowaja żołtaja) Chromian i siarczan ołowiu. Żółte w odmianach - jasne, cytrynowe, średnie i ciemne. Jasne płowieją, ciemne są trwalsze, ale też zmieniają kolor. Dobrze schnie, ale nie można jej mieszać z; ultramaryną, kadmami, zielenią Veronese'a, zielenią górską, błękitem górskim, cynobrem i litoponem. Z błękitem pruskim daje dobre zielenie.

• ORANŻ CHROMOWY (ang. chrom orange; fr. jaune de chrome orange; nm. Chromorange; ros oranżewyj chrom) Zasadowy chromian ołowiu. Ma barwę mocno pomarańczową, prawie jasnoczerwoną. Trwalszy na świetle od żółcieni chromowych, ale wrażliwy na siarkowodór zawarty w powietrzu. Dlatego powinien być chroniony werniksem. Nie można go mieszać z niektórymi pigmentami. Jest trujący.

• AUREOLINA, ŻÓŁCIEŃ KOBALTOWA (ang. cobalt yellow; fr. jaune de cobalt; nm. Aureolin; ros. żołtyj kobalt) Zasadowy azotan kobaltowo-potasowy. Efektowna złotożółta barwa, laserunkowy, dość odporny na światło, wrażliwy na kwasy i zasady. Nie mieszać z ultramaryną i czerwienią krapową, bo brązowieje. W oleju schnie bardzo szybko, nadaje się do delikatnych nadmalówek. Najczęściej stosowany w akwareli.

• ŻÓŁCIEŃ TYTANOWA Mieszanina związków tytany, antymonu i niklu. Ma kolor jasnożółty, cytrynowy. Dobrze kryje, jest odporny na światło, dobry do różnych technik.

• ŻÓŁCIEŃ NEAPOLITAŃSKA (ang. Naple's yellow; fr. jaune de Naples; nm. Neapelgelb; ros neapolitańskaja żołtaja) Antymonian ołowiu. Ma kolor jasnej, mlecznej żółcieni. Dobrze kryje, jest wydajny i odporny na światło. Częściowo reaguje na kwasy, zmieniasię pod wpływem siarkowodoru. Na olej działa sykatywnie. Jest bardzo trujący. Bardzo popularny od XVI wieku, obecnie pod tą nazwą sprzedawane są zastępcze mieszanki, nie dorównujące jakością barwy oryginalnej farbie.

• ŻÓŁCIEŃ BARYTOWA (ang. barium yellow; fr. jaune de barium, outremer jaune; nm. Barytgelb; ros. barytowaja żołtaja) Chromian baru. Pigment ten ma bladożółty kolor z zielonkawym odcieniem, jest laserunkowy i mało intensywny, odporny na światło. W wodzie nie rozpuszcza się, nadaje się do technik ze spoiwem organicznym. Często stosowany w mieszankach.

• ŻÓŁCIEŃ CYNKOWA (ang. zink yellow, citron yellow; fr. jane de zink; nm. Zinkgelb; ros. żołtaja cinkowaja) Zasadowy chromian cynku, produkowany od 1809 roku. Ma barwę ctrynową, jest półlaserunkowy, pod wpływem światła lekko zielenieje. Zmieszany z farbami kamowymi reaguje i ciemnieje. Stosowany do uzyskania zieleni w mieszaninach z błękitem pruskim albo zieleną szmaragdową, rzadko jest dobrej jakości.

• ŻÓŁCIEŃ STRONTOWA (ang. strontium yellow; fr. jaune de strontium; nm. Strontiumgelb) Chromian strontu. Jest bladożółty, mało intensywny, słabo kryjący, trwały. Używany w mieszankach, celem uzyskania zieleni.

• AURYPIGMENT (ang. King's yellow; fr. orpigment; nm. gelber Arsenik; ros żołtyj auripigment) Trójsiarczek arsenu, minerał znany od starożytności, obecnie wytwarzany sztucznie. Ma piękną, złocistą barwę, jest kryjący, niezbyt trwały i bardzo trujący. Ma znaczenie historyczne, wycofany z produkcji.

• REALGAR (ang. realgar; fr. arsenic orange; nm. roter Arsenic; ros. krasnyj auripigment) Naturalny dwusiarczek arsenu o pochodzeniu mineralnym. Pigment ten ma żywy ciemnożółty kolor, nnieco płowiejący w świetle. Trujący, używany do końca XIX w., obecnie zastąpiny przez kadm.

• MASYKOT, GLEJTA (ang.,fr. massicot, nm. Goldglätte; ros. massikot) Żółty tlenek ołowiu. Jasnożółty, dobrze kryje, ciemnieje od siarkowodoru, nietrwały, trujący. Stosowany w przemyśle do wyrobu pkostów, ze względu na sykatywne właściwości.

• ŻÓŁCIEŃ INDYJSKA (ang. indian yelow, monghyr piuri; fr. jaune indien; nm. Indischgelb; ros. farblak, indijskaja żołtaja) Sól magnezowa kwasu euksantynowego. Organiczny barwnik, otrzymywany w Monghyr w Bengalu z moczu krów karmionych liśćmi mango. Pigment laserunkowy koloru złotożółtego, trwały, ale obecnie nie produkowany (ale dlaczego!!!, jestem zawiedziona;-[).Zastępczo wytwarza się lak organiczny, zwany żółcienią indantrenową, który jest wytrzymały na światło i wpływy atmosferyczne.

• ŻÓŁCIEŃ AZOWA HANSA, ŻÓŁCIEŃ PIGMENTOWA G (ang. citron yellow; fr. jaune citron; nm. Helionengelb; holend. Talensgeel) Organiczny, syntetyczny barwnik, wszechstronnie odporny i trwały, wprowadzony od 1924 roku. Występuje w różnych odcieniach, od cytrynowego do pomarańczowego. Odpowiedni do wszystkich technik.

• ARZIKA Wyciąg z rezedy. Barwnik o złotawym, niezbyt intensywnym odcieniu. Po pewnym czasie całowicie płowieje, podobnie jak inne wyciąi roślinne.

• ŻÓŁCIEŃ SZAFRANOWA Uzyskiwana ze znamion kwiatów szafranu Crocus sativus, do dziś używana jako imitacja pozłotki na foliach.

• GUMIGUTA (ang. gambodge; fr. gomme goutte; nm. Gummi gutti; ros. gummigut) Żywica z cejlońskiego drzewa Garciana morella. Barwnik o bladym, ciemnozłocistym kolorze, niezbyt wytrzymały na światło, odporny na kwasy, trujący. Niegdyś często stosowany w akwareli.

do góry...

• ZIEMIA ZIELONA (ang. green earth; fr. terre verte naturelle; nm. grüne Erde; ros. zielonaja ziemla) Krzemian glino - magnezowy, zawierający wodorotlenki żelaza. Występuje w naturalnych złorzach w pobliżu Werony, na Cyprze i jeszcze gdzieś. Pigment ten jest trwały i wszechstronnie odporny, w oleju powoli schnie powoli i słabo kryje. Stosowany w temperach do światłocieniowej podmalówki twarzy. Nadaje się do wszystkich technik.

• CHROMOKSYD, ZIELONY CHROMOTLENEK KRYJĄCY (ang. chromium oxide; fr. oxide de chrome; nm. Chromoxid grün; ros. zielonyj okis chroma) Tlenek chromu. Pigment o zgaszonej, ciemnozielonej barwie. Jest intensywny idobrze kryje, odporny na światło i powietrze, można go swobodnie mieszać z innymi pigmentami. Odpowiedni do wszystkiego.

• ZIELEŃ SZMARAGDOWA, ZIELONY CHROMOTLENEK ŚWIETLISTY (ang. viridian; fr. vert émeradue; nm. Smaragdgrün; ros. izumrudnaja zieleń) Wodorotlenek chromu. Bardzo fajn pigment o odcieniu ciemnej, zimnej, intensywnej zieleni. Bardzo odporny na światło i wpływy atmosferyczne, półlaserunkowy, o średniej wydajności. Dobry do wszystkich technik.

• ZIELEŃ TRWAŁA Tak zwą się mieszanki zieleni szmaragdowej z żółtą cytrynową kadmową albo żółtą barytową.

• ZIELONA ULTRAMARYNA (ang. ultramarine green; fr. outremer vert; nm. grünes Ultramarin; ros. zielonyj ultramarin) Związek krzemianu glino - sodowego z siarczkami sodu. Intensywny, ciemnozielony, laserunkowy pigment, trwały we wszystkich technikach.

• ZIELEŃ KOBALTOWA (ang. cobalt green; fr. vert de cobalte; nm. Kobaltgrün; ros. zielonyj kobalt) Mieszanina cynkanu kobaltu i tlenku cynku. Ma kolor niezbyt intensywnej, zgaszonej zieleni, kryjący, o zadowalających własnościach technicznych, nadaje się do wszystkich technik.

• ZIELEŃ PAOLA VERONESE'A (ang. emerald green; fr. vert Veronese; nm. Schweinfurtergrün; ros. zielonaja Pol Wieroniez) Arsenooctan miedziowy o pięknej, jasnej i zimnej barwie. Wytwarzany od 1814 r. Pigment ten dobrze kryje, jest względnie odporny na światło, ale ma też wiele wad. Nieodporny na kwasy i ługi, czernieje od siarkowodoru, reaguje z wieloma pigmentami - bielą ołowiową, litoponem, ultramaryną, błękitem pruskim, kadmami, cynobrem oraz minią. Jest bardzo (bardzo) trujący. Powszechnie używany pod koniec ubiegłego stulecia, obecnie wycofany z produkcji, użycza swej interesująco brzmiącej nazwy zastępczym mieszankom. Podobnie jak niżej opisane śniedź miedziowa i zieleń górska ma znaczenie głównie historyczne.

• ZIELEŃ GÓRSKA (ang. mountain green; fr. vert de montagne; nm. Berggrün, Malachitgrün; ros. gornaja zieleń) Zasadowy węglan miedzi. Pierwotnie wyrabiana z mielonego malachitu, potem sztucznie. Berwa szarawa i chłodna. Czernieje pod wpływem siarkowodoru, nietrwały w mieszankach z pigmentami ołowiowymi. Pigment trujący.

• ŚNIEDŹ MIEDZIOWA, ZIELEŃ HISZPAŃSKA (ang. verdigris; fr. vert de Hongrie; nm. Grünspan; ros. jar-miedzianka) Zasadowy octan miedzi. Znany od wieków pigment o barwie jaskrawej zimnej zieleni, nietrwały chemicznie (łatwo czernieje pod wpływem siarkowodoru), wrażliwy na alkalia, reaguje z pigmentami zawierającymi siarkę i ołów (ultramaryna, kadmy, cynober, biel ołowiowa, żółcień neapolitańska, żółcienie chromowe). Używany w przeszłości do malowania kopuł cerkiewnych w Rosji. Bardzo silnie trujący, wycofywany z użycia.

• ZIELEŃ CHROMOWA, ZIELONY CYNOBER (ang. vermillon green; fr. vert de chrome; nm. Chromogrün; ros. zielonyj kinowar) Mieszanka błękitu pruskiego z żółcienią chromową. Wbrew nazwie pigment nie ma nic wspólnego z cynobrem ani zielonym chromotlenkiem. Nieodporny na działanie ługów i siarkowodoru, łatwo zmienia jakość barwną na gorsze, co oznacza że lepiej nie mieć z nim mic wspólnego.

• ZIELEŃ CYNKOWA, ZIELEŃ WIKTORIA Tak nazywa się mieszanka błękitu pruskiego z żółcienią cynkową, albo zieleni szmaragdowej z tąże żółcienią. Jasny, zielonożółty pigment nieodporny na alkalia.

• ZIELEŃ HOOKERA Mieszanka błękitu pruskiego i gumiguty. Barwa świetlista i żółtawa, lub zimnizielona. Niezbyt trwała. Obecnie wyrabiana z trwalszych składników

• ZIELEŃ SOCZYSTA (ang. sap-green, bladder green; fr. vert de vessie; nm. Saftgrün; ros. sokowaja zieleń) Produkowana z naturalnych soków roślinnych. Żółtozielone laki barwne uzyskiwano w owych dawnych czasach z różnych roślin - sasanki, ślazu, psianki, przywrotnika, soku czarnego bzu, i przechowywano w pęcherzach. Nazwę zieleni soczystej nosiła mieszanka laku wytworzonego z szakłaku, oraz indyga. Niestety wszystkie omawiane laki płowieją, i dlatego nie są dziś stosowane. Obecnie nazwę zieleni soczystej nosi mieszanina błękitu ftalocyjaninowego z żółtą kobaltową i dodatkiem sieny naturalnej.

• ZIELEŃ FTALOCYJANINOWA (ang. phthalocyanin green; fr. vert de phtalocyanin; nm. permanent Phtalocyaningrün, Helionengrün) Ftalocyjanina miedziowa chlorowana. Nowoczesny pigment organiczny, syntetyczny, ma zimny, ostry, zielony kolor. Jest całkowicie odporny na światło, nie reaguje z innymi pigmentami, nadaje sie do wszystkich technik.

do góry...

• ULTRAMARYNA BŁĘKITNA (ang. ultramarine blue, French blue; fr. outremer; nm. Ultramarin; ros. ultramarin) Mój ulubiony kolor, o niezapomnianym, czystym, intensywnym odcieniu. Glinokrzemian sodowy zawierający związki siarki. W średniwieczu uzyskiwany z lapis lazuli - kosztownego minerału sprowadzanego z dalekich stron. Dlatego błękit ten nazwano zamorskim (wł. oltra marina). Od 1826 r. p-rodukowany sztucznie w trzech odmianach kolorystycznych. Pigment otrzymywany przez wypalenie kaolonu i krzemionki z węglanem sodu, siarką i węglem drzewnym dobrze naśladuje dawną farbę. Ma dużą intensywność, dobrze kryje, jest odporny na światło słoneczne i ługi, nie raguje z innymi pigmentami z wyjątkiem tych, które zawierają związki miedziowe. Jest wrażliwy na kwasy, ałun i wilgoć, co może ojawiać sie tzw. chorobą utlramaryny - mętnieniem i bieleniem. Pigment odpowiedni do wszystkich technik - do fresku zaleca się specjalną odmianę produkowaną w Niemczech. Istnieje odmiana zielonkawa i fioletowa. Mieszania ultramaryny z bielą ołowiową to BŁĘKIT KRÓLEWSKI, niewątpliwie godny swojej nazwy.

• BŁĘKIT KOBALTOWY, KOBALT (ang. cobalt blue; fr. bleu de cobalt; nm. Kobaltblau; ros. kobaltowaja sinaja) Glinian kobaltowy. Produkowany od 1802 roku. Wszechstronnie odporny, błękitny pigment o średniej sile krycia, nadaje się do laserunków. Dobrze się sprawuje we wszystkich technikach.

• BŁĘKIT PRUSKI, PARYSKI, BERLIŃSKI (ang. prussian blue; fr. bleu de Paris; nm. Prussian blau; ros. pariżiskaja siń) Składa się głównie z żelazocyjanku żelazowego. Znany od 1704 roku. Jest ciemnoniebieski, niezwykle intensywny, nieco zielonawy w odcieniu. Dobrze kryje, odporny na światło i kwasy, brunatnieje w środowisku zasadowym - z tej przyczyny nie nadaje się do technik wapiennych. Według niekórych specjalistów nieco reaguje z cynobrem i płowieje w silniej rozbielonych partiach, ale nie jest to pogląd powszechny.

• CERULEUM, BŁĘKIT NIEBA (ang. cerulean blue; fr. bleu celestique; nm. Coelinblau, Himmelblau; ros. cjelin) Cynian kobaltowy z domieszką gipsu i kwasu krzemowego. Pigment o barwie bladobłękitnej z zielonkawym odcieniem, trwały, kryjący, wszechstronnie odporny, wartościowy we wszystkich technikach.

• BŁĘKIT GÓRSKI (ang. azure blue; fr. bleu de montagne; nm. bergblau; ros. gołubiec, gornaja łazur) Zasadowy węglan miedziowy. Początkowo wyrabiany z azurytu, póżniej wytwarzany sztucznie. Pękny odcień błękitu, szczególnie dobrze prezentujący się w sztucznym świetle. Odporny na alkalia i światło słoneczne, czernieje pod wpływem siarkowodoru, nie można go mieszać z pigmentami ołowiowymi i kadmowymi. Trochę zielenieje pod wpływem oleju, jest trujący i wychodzi z użycia.

• SMALTA (ang. smalt; fr. email bleu - już wiadomo, czemu linki są niebieskie; nm. blauer Audam; ros. kobaltowoje stiekło) Krzemian kobaltowo - potasowy (zmielone szkło kobaltowe). Pigment jest mało intensywny, słabo kryje i daje nikły efekt barwny. Jest odporny na światło, powietrze, kwasy i zasady. Stosowano go powszechnie do czasu wprowadzenia sztucznie produkowanej ultramaryny.

• BŁĘKIT FTALOCYJANINOWY (ang. monastral blue, Winsorblue; fr. bleu permanent; nm. Heliogenblau, permanent blau B; holend. Rembrandt blue) Syntetyczny pigment organiczny, podobny do błękitu pruskiego w tonie i tylko nieco mniej intensywny (co oznacza że jednak intensywny), ftalocyjanina miedziowa. Odporny na światło, bardzo polecany do wszystkich technik.

• INDYGO (ang. indigo; fr. indigo; nm. Indigoblau; ros. indigo) Znany od bardzo dawna barwnik wyrabiany z uprawianej w Indiach rośliny Indigofera tinctoria. Jest nietrwały, płowieje na słońcu, zmienia się w spoiwach organicznych (olej, klej), nie toleruje łączenia z ugrami, bielą ołowiową i bielą cynową. Czasami stosowany w akwareli, często zaś do barwienia tkanin. W obecnych czasach produkowany syntetycznie.

• FIOLETOWA ULTRAMARYNA (ang. ultramarine violet; fr.outremer foncé) Wyrabiana przez zgrzanie ultramaryny błękitnej i chlorku amonowego. Ma kolor ciemnego, chłodnego fioletu. Pigment laserunkowy, bardzo odporny na światło, trwały, ma właściwości podobne do ultramaryny błękitnej. Odporny na alkalia, przydatny we wszystkich technikach, szczególnie ściennych, stosowany często w farbach wodnych.

• FIOLET KOBALTOWY CIEMNY (ang. cobalt violet; fr. violet de cobalt; nm. Kobaltviolet) Fosforan lub arsenian (wtej wersji trujący) kobaltu. Ciepły, ciemnofioltowy, półkryjący, mało intensywny. Trwały i odporny na światło. FIOLET KOBALTOWY RÓŻOWY to amonowy fosforan kobaltu, różowawy, odporny na światło, półlaserunkowy. Natomiast FIOLET KOBALTOWY JASNY został wycofany z produkcji jako trujący i nietrwały - wyrabiano go z podtlenku kobaltu i kwasu arsenowego.

• FIOLET MANGANOWY (ang. manganese violet; fr. violet de mangan) Jego głównym składnikiem jest fosforan manganu. Pigment intensywnie fioletowy, kryjący, odporny na światło, dobrze schnący w oleju. Nie nadaje się tylko do technik wapiennych z powodu braku odorności na alkalia.

• FIOLET CHINAKRYDONOWY (ang.quinacridone violet; fr. violetde quinacridone) Organiczny lak barwny, syntetyczny. Ma barwę fijołkowo - różową, odporny na światło, półlaserunkowy.