Felietony

ALEKSANDER ALECHIN I KOMPOZYCJA SZACHOWA

Napisał: Wiktor Czaruszyn

(Niżnyj Nowgorod, Rosja)

Przyjmuje się, że pierwszy kontakt A. Alechina z kompozycją szachową miał miejsce około 1900 roku. Sasza wycinał kąciki szachowe Czigorina z czasopisma "Niwa" i starannie wklejał je do specjalnego zeszytu. Zadania były publikowane regularnie i chłopiec, wraz ze starszym bratem i siostrą, również zapalonymi szachistami, wspólnie je rozwiązywali. Niewątpliwie kompozycja szachowa odegrała określoną rolę w procesie formowania się młodego talentu i rozwoju jego zmysłu kombinacyjnego. Już jako trzynastolatek przyszły mistrz zademonstrował w partii praktycznej studialną ideę:

Alechin,A - Giese,R [C29] corr, I. turniej Szachowskiego, 1906

1.e4 e5 2.Sc3 Sf6 3.f4 d5 4.fxe5 Sxe4 5.Hf3 f5 6.Sge2 Sc6 7.d4 Sb4 8.Kd1 c5 9.Sf4 g6 10.Gb5+ Gd7 11.Gxd7+ Hxd7 12.Ge3 Gh6 13.Sd3 Sxd3 14.cxd3 Sxc3+ 15.bxc3 Gxe3 16.Hxe3 Ha4+ 17.Kd2 cxd4 18.Hxd4 Hxd4 19.cxd4 Wc8 20.Whc1 Kd7 21.Ke3 Wxc1 22.Wxc1 Wc8?

23.e6+! Kd8 24.e7+ Kd7 25.Wxc8 1-0; niedokończony turniej korespondencyjny księcia Szachowskiego, lata 1906-1908.

Ta wczesna partia Alechina zrobiła na mnie wrażenie tak wielkie, że - grzeszny człowiek - ośmieliłem się ułożyć przykład szkoleniowy na zadany temat:

Czaruszyn (1998)

1.dxe5+ Ke7 2.exf6+ Ke8 3.f7+ Ke7 4.Wxd8 Kxd8 5.f8H+ 1-0 (V. Charushin, "The Steeplechase", Wylie 1999, s. 9-10).

Zadaniowe i studialne idee przenikały twórczość Aleksandra Alechina od początku do końca jego kariery. Tak się jednak złożyło, że mistrz nigdy nie zwracał specjalnej uwagi na teoretyczne znaczenie tych okruchów geniuszu. Pozwolę sobie przytoczyć tylko kilka przykładów z jego partii.

Alechin,A - Nimzowitsch,A [C82] St. Petersburg 1914 (turniej wszechrosyjski)

1.e4 e5 2.Sf3 Sc6 3.Gb5 a6 4.Ga4 Sf6 5.0-0 Sxe4 6.d4 b5 7.Gb3 d5 8.dxe5 Ge6 9.c3 Ge7 10.Sbd2 Sc5 11.Gc2 Gg4 12.We1 0-0 13.Sb3 Se4 (Dotąd zgodnie z partią Janowski-Lasker, Paryż 30.12.1912; czarne grały tam 13...Se6.) 14.Gf4 f5 15.exf6 Sxf6 16.Hd3 Se4 17.Gxc7 Hd7 18.Se5! Sxe5 19.Gxe5 Gh4 (Ani teraz ani później nie przechodzi Wxf2 z powodu Wxe4.) 20.Gg3 Gxg3 21.hxg3 Gf5 22.He2 Gg4 23.Hd3 Gf5 24.Hd4! Wfd8 25.Wad1 Hc7 26.Sd2 Sxf2 (Jeśli 26...Sxd2, to 27.Gxf5 Sc4 28.Ge6+ Kh8 29.Gxd5 itd.) 27.Gxf5 Sxd1 28.Wxd1 Hxg3 29.Ge6+ Kh8 30.Gxd5 Wac8 31.Se4 Hh4 32.b3 Wc6 33.Hf2 (Szybko wygrywało 33.Gxc6 Wxd4 34.cxd4 itd.) 33...Hh5 34.Hf3 Hxf3 35.gxf3 g6 36.Wd2 Wb6 37.c4 bxc4 38.bxc4 Wb1+ 39.Kf2 a5 40.c5 Wc1 41.c6 Kg7 42.Gc4! Wxc4 43.Wxd8 Wxc6

44.Wd7+ Kh6 45.Kg3! (Białe grają na mata; jeśli 45...Wc2 46.f4 Wxa2, to 47.Sg5.) 45...Wc4 46.Sf2! (Tworzy dwie nowe groźby matowe: 46...Wa4 47.Sg4+ Kh5 (47...Kg5 48.Wd5#) 48.Wd5+ g5 49.Wd6 itd.) 46...Kg5 47.Wd5+ Kf6 48.Wxa5 1-0.

Porównując obrazy matowe w wariantach, upewniamy się o ich całkowitej identyczności; jedynie bierki przenoszą się o jedną linię w dół; typowe zjawisko dla zadania z matami kameleonowymi. Ciekawe, że nie odnotował tego ani sam Alechin ani żaden z badaczy jego twórczości.

Warto, jak sądzę, przytoczyć w tym miejscu słowa Piotra Romanowskiego, który tak komentował użycie przez pewnego kompozytora "powtórzenia po raz drugi subtelnego manewru wieżami":

Otóż to! My, praktycy, wcale nie zauważylibyśmy takiego powtórzenia... Cieszy nas w tym utworze wzajemny układ sił materialnych, piękno i naturalność pozycji, realistyczny, bliski naszym partiom temat wykorzystania harmonijnie współdziałających wież, które przeniknęły na siódmą linię.

Alechin,A - Neistadt,V Moskwa 1914, symultana

1...Sf8 2.e6 Sxe6 3.Sxe6 ("Zagrane w nadziei na 3...fxe6 4.dxe6 Gxe6 5.Kg3 a5? 6.Kf4 a4 7.Ke5 Gf7 (7...a3 8.Kxe6 a2 9.f7=) 8.Kd4=. Niestety po 5...K:f6! 6.Kf4 Gf5!! czarne wygrywają: 7.Ke3 Ke5 8.Kd2 Kd4 9.Kc1 Kc3 -+" - A. Alechin.) 3...Gxe6! 0-1 (patrz artykuł M. Neistadta "Symultana w 1914 roku", "64" 1982, Nr 22, s. 20-21).

Fantastyczne: Alechin odkrył sławny "manewr Retiego" 7 lat przed czechosłowackim arcymistrzem!

Piękny finał pojawił się w pewnej partii, granej "na ślepo".

Alechin,A - Frieman,A [C21] Nowy Jork 1924

1.e4 e5 2.d4 exd4 3.c3 d5 4.exd5 Hxd5 5.cxd4 Gb4+ 6.Sc3 Sc6 7.Sf3 Sf6 8.Ge2 0-0 9.0-0 Gxc3 10.bxc3 b6 11.c4 Hd8 12.d5 Se7 13.Sd4 Gb7 14.Gb2 c6 15.Gf3 cxd5 16.We1 We8 17.Hd2 Wb8 18.Hg5 Sg6 19.Sf5 Wxe1+ 20.Wxe1 dxc4 21.Gxb7 Wxb7

22.Gxf6! (Dowolne odbicie gońca prowadzi teraz do problemowego mata.) 22...gxf6 23.Hh6 Hf8 24.We8 1-0. Po 22...Hxf6 nastąpiłoby bardzo efektowne 23.We8+ Sf8 24.Sh6+ Hxh6 25.Wxf8+ Kxf8 26.Hd8#.

Capablanca,J - Alechin,A [D52] Buenos Aires 1927 (m. 11)

1.d4 d5 2.c4 e6 3.Sc3 Sf6 4.Gg5 Sbd7 5.e3 c6 6.Sf3 Ha5 7.Sd2 Gb4 8.Hc2 dxc4 9.Gxf6 Sxf6 10.Sxc4 Hc7 11.a3 Ge7 12.Ge2 0-0 13.0-0 Gd7 14.b4 b6 15.Gf3 Wac8 16.Wfd1 Wfd8 17.Wac1 Ge8 18.g3 Sd5 19.Sb2 Hb8 20.Sd3 Gg5 21.Wb1 Hb7 22.e4 Sxc3 23.Hxc3 He7 24.h4 Gh6 25.Se5 g6 26.Sg4 Gg7 27.e5 h5 28.Se3 c5 29.bxc5 bxc5 30.d5 exd5 31.Sxd5 He6 32.Sf6+ Gxf6 33.exf6 Wxd1+ 34.Wxd1 Gc6 35.We1 Hf5 36.We3 c4 37.a4 a5 38.Gg2 Gxg2 39.Kxg2 Hd5+ 40.Kh2 Hf5 41.Wf3 Hc5 42.Wf4 Kh7 43.Wd4 Hc6 44.Hxa5 c3 45.Ha7 Kg8 46.He7 Hb6 47.Hd7 Hc5 48.We4 Hxf2+ 49.Kh3 Hf1+ 50.Kh2 Hf2+ 51.Kh3 Wf8 52.Hc6 Hf1+ 53.Kh2 Hf2+ 54.Kh3 Hf1+ 55.Kh2 Kh7 56.Hc4 Hf2+ 57.Kh3 Hg1 58.We2 Hf1+ 59.Kh2 Hxf6 60.a5 Wd8 61.a6

Nie sposób pominąć milczeniem błyskotliwe zakończenie tej znanej partii. Alechin zastosował tu dwa rzadkie typy związania podwójnego czyli tzw. kombinację "krzyż"; patrz opracowania autora "Kombinacja Kriest", Niżnyj Nowgorod 1997.

61...Hf1 (Grozi "krzyż" 62...Wd2.) 62.He4 Wd2 63.Wxd2 cxd2 64.a7 d1H 65.a8H Hg1+ 66.Kh3 Hdf1+ i białe poddały się (0-1); jeśli 67.Hg2, to 67...Hh1 mat czyli wg mojej terminologii "krzyż Alechina".

(KONIEC CZĘSCI PIERWSZEJ)

© Victor Charushin